Το Βότανο των Πληγών, του Ήλιου και της Ψυχής
Υπάρχουν βότανα που συνοδεύουν τον άνθρωπο για μερικές γενιές και υπάρχουν βότανα που περπατούν δίπλα του εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Το Βάλσαμο, γνωστό επίσης ως Βαλσαμόχορτο ή Σπαθόχορτο, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Με τα χρυσοκίτρινα άνθη του να ανθίζουν στην καρδιά του καλοκαιριού, το ταπεινό αυτό φυτό έχει καταγράψει μια εντυπωσιακή πορεία μέσα στην ανθρώπινη ιστορία. Από την Αρχαία Ελλάδα και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι τα μοναστήρια του Μεσαίωνα, τη λαϊκή βοτανοθεραπεία των Βαλκανίων και τις σύγχρονες επιστημονικές μελέτες, το Βαλσαμόχορτο παραμένει ένα από τα πιο γνωστά και αγαπημένα θεραπευτικά φυτά του κόσμου.
Το χαρακτηριστικό κόκκινο βαλσαμόλαδο, οι αναφορές των αρχαίων θεραπευτών και η βαθιά σύνδεσή του με την επούλωση το έχουν καθιερώσει ως ένα από τα σημαντικότερα βότανα της Μεσογείου.
Το Βαλσαμόχορτο στην Αρχαία Ελλάδα
Η ιστορία του φυτού χάνεται μέσα στους αιώνες.
Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν καλά το Βαλσαμόχορτο και τις ιδιότητές του. Ο Ιπποκράτης, ο Θεόφραστος και αργότερα ο Διοσκουρίδης αναφέρονται σε είδη του γένους Hypericum και στις θεραπευτικές εφαρμογές τους.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η αναφορά του Διοσκουρίδη στο περίφημο έργο του «Περί Ύλης Ιατρικής», το οποίο αποτέλεσε τη βάση της ευρωπαϊκής φαρμακολογίας για περισσότερα από δεκαπέντε αιώνες.
Ο μεγάλος ιατρός Γαληνός, μία από τις σημαντικότερες μορφές της αρχαίας ιατρικής, γνώριζε επίσης το φυτό και το συμπεριλάμβανε στις θεραπευτικές γνώσεις της εποχής.
Το γεγονός ότι το Βαλσαμόχορτο αναφέρεται από τόσο σημαντικές μορφές της αρχαίας ιατρικής αποδεικνύει πως η φήμη του δεν είναι αποτέλεσμα σύγχρονων τάσεων αλλά μιας γνώσης που πέρασε από γενιά σε γενιά για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.
Γιατί το λένε Σπαθόχορτο;
Στην ελληνική παράδοση το Βαλσαμόχορτο απέκτησε το όνομα «Σπαθόχορτο» επειδή χρησιμοποιούνταν για την περιποίηση τραυμάτων που προκαλούνταν από σπαθιά και πολεμικές κακώσεις.
Οι παλαιότεροι θεραπευτές, οι βοσκοί, οι ταξιδιώτες και οι πολεμιστές το είχαν συχνά μαζί τους με τη μορφή ελαίου.
Για αιώνες το βαλσαμόλαδο αποτελούσε ένα από τα πιο πολύτιμα παρασκευάσματα της ελληνικής υπαίθρου και σχεδόν κάθε σπίτι γνώριζε τον τρόπο παρασκευής του.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές περιοχές της Ελλάδας εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να θεωρείται βασικό στοιχείο του παραδοσιακού οικογενειακού βοτανικού φαρμακείου.
Ένα βότανο του φωτός
Το Βαλσαμόχορτο ανθίζει κοντά στο θερινό ηλιοστάσιο, όταν ο ήλιος βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του ετήσιου κύκλου του.
Η σύνδεσή του με το φως είναι τόσο έντονη ώστε σε πολλές ευρωπαϊκές παραδόσεις θεωρήθηκε ιερό φυτό του καλοκαιριού.
Στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης είναι γνωστό ως «St. John’s Wort», δηλαδή το Βότανο του Αγίου Ιωάννη, καθώς ανθίζει γύρω από τη γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου στις 24 Ιουνίου.
Οι άνθρωποι πίστευαν ότι εκείνη την περίοδο το φυτό αποκτούσε τη μεγαλύτερη δύναμή του. Το κρεμούσαν στις πόρτες των σπιτιών, στους στάβλους και στα παράθυρα ως φυλαχτό προστασίας από ασθένειες, κακοτυχία και αρνητικές επιρροές.
Έτσι, το Βαλσαμόχορτο δεν έγινε μόνο θεραπευτικό φυτό αλλά και μέρος της λαογραφίας και της πνευματικής παράδοσης πολλών λαών.
Ένα βότανο με παγκόσμια πορεία
Παρότι το Βαλσαμόχορτο είναι βαθιά συνδεδεμένο με την ελληνική παράδοση, η χρήση του δεν περιορίστηκε ποτέ μόνο στον ελληνικό χώρο.
Συναντάμε παραδοσιακές αναφορές στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στη Γερμανία, στη Γαλλία, στην Αγγλία, στα Βαλκάνια, στη Ρωσία, στην Τουρκία και στη Μέση Ανατολή.
Αργότερα μεταφέρθηκε και στη Βόρεια Αμερική από Ευρωπαίους αποίκους, όπου συνέχισε να χρησιμοποιείται στη λαϊκή βοτανοθεραπεία.
Ελάχιστα φυτά έχουν καταφέρει να αποκτήσουν τόσο μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση διατηρώντας παράλληλα τη φήμη τους μέσα στους αιώνες.
Το περίφημο Βαλσαμόλαδο
Αν υπάρχει μία μορφή του φυτού που αγαπήθηκε περισσότερο από όλες τις άλλες, αυτή είναι το βαλσαμόλαδο.
Παραδοσιακά παρασκευάζεται με εμβάπτιση των ανθών σε ελαιόλαδο και παραμονή τους για εβδομάδες μέχρι να ολοκληρωθεί η εκχύλιση των πολύτιμων συστατικών τους.
Σιγά σιγά το έλαιο μεταμορφώνεται και αποκτά ένα βαθύ κόκκινο χρώμα που το κάνει αμέσως αναγνωρίσιμο.
Το χαρακτηριστικό αυτό χρώμα θεωρείται παραδοσιακά ένδειξη επιτυχημένης εκχύλισης και αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά του φυτού.
Σύγχρονες αναλύσεις έχουν δείξει ότι το βαθύ κόκκινο χρώμα του βαλσαμόλαδου συνδέεται με την παρουσία σημαντικών συστατικών του φυτού. Για τον λόγο αυτό, πολλοί βοτανοθεραπευτές θεωρούσαν ανέκαθεν το έντονο κόκκινο χρώμα ένδειξη ποιοτικής εκχύλισης και επιτυχημένης παρασκευής.
Για πολλές γενιές το βαλσαμόλαδο αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι του οικογενειακού φαρμακείου και χρησιμοποιούνταν ευρέως για την περιποίηση του δέρματος.
Τα σημαντικότερα συστατικά του Βαλσαμόχορτου
Η σύγχρονη επιστήμη έχει εντοπίσει δεκάδες βιοδραστικές ενώσεις στο Βαλσαμόχορτο.
Ανάμεσα στις σημαντικότερες ξεχωρίζουν:
Η Υπερικίνη
Η υπερικίνη είναι η ένωση που συνδέεται με το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα του βαλσαμόλαδου.
Αποτέλεσε αντικείμενο πολυάριθμων ερευνητικών μελετών και θεωρείται μία από τις σημαντικότερες ουσίες του φυτού.
Σύγχρονες έρευνες έχουν αναδείξει το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για τις αντιμικροβιακές, αντιφλεγμονώδεις, επουλωτικές και αναπλαστικές ιδιότητές της, ενώ έχει μελετηθεί και για την πιθανή αντιική της δράση.
Η Υπερφορίνη
Η υπερφορίνη αποτελεί μία από τις πιο γνωστές δραστικές ενώσεις του Βαλσαμόχορτου.
Το επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από αυτήν είναι ιδιαίτερα μεγάλο λόγω της σχέσης της με το νευρικό σύστημα και τη διάθεση.
Μελέτες έχουν δείξει ότι η υπερφορίνη συνδέεται με τις αντικαταθλιπτικές ιδιότητες του φυτού, ενώ παράλληλα έχει ερευνηθεί για πιθανές αντιβακτηριακές, αντιφλεγμονώδεις και αντινεοπλασματικές δράσεις.
Τα Φλαβονοειδή
Τα φλαβονοειδή είναι φυσικές αντιοξειδωτικές ενώσεις που συναντώνται σε πολλά φαρμακευτικά φυτά.
Συμβάλλουν στη συνολική βιολογική δραστηριότητα του Βαλσαμόχορτου και αποτελούν ένα ακόμη κομμάτι της πολύπλοκης χημικής του σύνθεσης.
Οι ενώσεις αυτές είναι γνωστές για την ισχυρή αντιοξειδωτική τους δράση, καθώς έχουν την ικανότητα να δεσμεύουν τις ελεύθερες ρίζες. Παράλληλα παρουσιάζουν αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και θεωρείται ότι λειτουργούν συνεργιστικά με τα υπόλοιπα συστατικά του φυτού.
Οι παραδοσιακές μορφές χρήσης
Το Βαλσαμόχορτο δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο ως έλαιο.
Η λαϊκή θεραπευτική πολλών χωρών ανέπτυξε διαφορετικούς τρόπους αξιοποίησής του.
Ρόφημα
Το αποξηραμένο φυτό χρησιμοποιήθηκε παραδοσιακά σε μορφή αφεψήματος ή εγχύματος.
Στη λαϊκή βοτανοθεραπεία συνδέθηκε με τη νευρική ένταση, την ανησυχία, τη συναισθηματική κόπωση, την αϋπνία και διάφορες πεπτικές ενοχλήσεις.
Παράλληλα, τα φλαβονοειδή που περιέχει έχουν αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικού ενδιαφέροντος λόγω της αντιοξειδωτικής τους δράσης.
Βάμμα
Το βάμμα Βαλσαμόχορτου αποτελεί μία από τις πιο γνωστές μορφές χρήσης του φυτού στην ευρωπαϊκή βοτανοθεραπεία.
Παραδοσιακά χρησιμοποιήθηκε σε περιόδους έντονου στρες, ψυχικής εξάντλησης και συναισθηματικής φόρτισης.
Αλοιφές και κρέμες
Το βαλσαμόλαδο αποτέλεσε τη βάση για πολλές παραδοσιακές αλοιφές και κρέμες που παρασκευάζονταν σε σπίτια και μοναστήρια για τη φροντίδα του δέρματος.
Το Βαλσαμόχορτο και η ψυχική ευεξία
Από τα παλαιότερα χρόνια, πολλοί λαοί συνέδεσαν το Βαλσαμόχορτο όχι μόνο με τη φροντίδα του σώματος αλλά και με τη φροντίδα της ψυχής.
Στη λαϊκή βοτανοθεραπεία χρησιμοποιήθηκε παραδοσιακά σε περιόδους μελαγχολίας, συναισθηματικής κόπωσης, ψυχικής εξάντλησης και έντονου στρες.
Σε αρκετές περιοχές της Ευρώπης θεωρούνταν ένα βότανο που «φέρνει φως» στις δύσκολες περιόδους της ζωής, γεγονός που συνδέθηκε συμβολικά με τα χρυσοκίτρινα άνθη του και την περίοδο ανθοφορίας του κοντά στο θερινό ηλιοστάσιο.
Η σύνδεση αυτή οδήγησε αργότερα τη σύγχρονη επιστήμη να στρέψει το ενδιαφέρον της στο φυτό και στις ενώσεις που περιέχει.
Ιδιαίτερα η υπερφορίνη και η υπερικίνη αποτέλεσαν αντικείμενο εκτεταμένης έρευνας σχετικά με τη σχέση τους με τη διάθεση, το νευρικό σύστημα και τη συναισθηματική ισορροπία.
Ανεξάρτητα από την επιστημονική προσέγγιση, η σύνδεση του Βαλσαμόχορτου με την ψυχική ευεξία αποτελεί ένα από τα πιο διαχρονικά στοιχεία της ιστορίας του και έναν από τους βασικούς λόγους που το φυτό αυτό κατέχει ξεχωριστή θέση στη βοτανική παράδοση πολλών λαών.
Το Βαλσαμόχορτο και η σύγχρονη επιστήμη
Σήμερα το Βαλσαμόχορτο αποτελεί ένα από τα περισσότερο μελετημένα φυτά στον κόσμο.
Οι επιστήμονες συνεχίζουν να ερευνούν τις βιοδραστικές ενώσεις του και τον τρόπο με τον οποίο αυτές αλληλεπιδρούν με τον ανθρώπινο οργανισμό.
Ιδιαίτερα μεγάλο είναι το ενδιαφέρον γύρω από τη σχέση του φυτού με τη διάθεση, το νευρικό σύστημα και τη συνολική ευεξία.
Η διαχρονική του παρουσία στη λαϊκή θεραπευτική ήταν εκείνη που οδήγησε τη σύγχρονη επιστήμη να στραφεί με τόσο μεγάλο ενδιαφέρον προς αυτό το φυτό.
Το Βαλσαμόχορτο στο Θηριακό
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιστορικό στοιχείο είναι η συμμετοχή του φυτού σε διάφορες εκδοχές του περίφημου Θηριακού.
Το Θηριακό θεωρούνταν ένα από τα σημαντικότερα φαρμακευτικά παρασκευάσματα της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα και χρησιμοποιήθηκε επί αιώνες τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ανατολή.
Η παρουσία του Βαλσαμόχορτου σε τέτοιες συνταγές αποκαλύπτει πόσο μεγάλη ήταν η φήμη και η αξία του ήδη από τους αρχαίους χρόνους.
Προσοχή στη χρήση του Βαλσαμόχορτου
Παρότι το Βαλσαμόχορτο θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα βότανα της παραδοσιακής βοτανοθεραπείας, η χρήση του απαιτεί γνώση και υπευθυνότητα.
Η σημαντικότερη ιδιότητα που πρέπει να γνωρίζουμε είναι η φωτοευαισθησία που μπορεί να προκαλέσει.
Η φωτοευαισθησία αυτή συνδέεται κυρίως με την υπερικίνη, μία φυσική χρωστική ουσία του φυτού που απορροφά ενέργεια από το φως και μπορεί να αυξήσει σημαντικά την ευαισθησία του δέρματος στην ηλιακή ακτινοβολία.
Όταν εφαρμοστεί βαλσαμόλαδο στο δέρμα και ακολουθήσει έκθεση στον ήλιο ή σε έντονη υπεριώδη ακτινοβολία, μπορεί να εμφανιστούν:
• κοκκινίλα
• ερεθισμός
• αίσθημα καύσου
• φουσκάλες
• δερματικές βλάβες που θυμίζουν έγκαυμα
Για τον λόγο αυτό, μετά την εφαρμογή βαλσαμόλαδου συνιστάται να αποφεύγεται η έκθεση στον ήλιο για τουλάχιστον 24 ώρες.
Πολλοί βοτανοθεραπευτές προτιμούν η εφαρμογή του να γίνεται αποκλειστικά κατά τις βραδινές ώρες.
Εξίσου σημαντικό είναι να γνωρίζουμε ότι το Βαλσαμόχορτο μπορεί να επηρεάσει τον μεταβολισμό πολλών φαρμάκων και να αλληλεπιδράσει με συγκεκριμένες φαρμακευτικές αγωγές όταν χρησιμοποιείται εσωτερικά.
Για τον λόγο αυτό, οποιαδήποτε συστηματική εσωτερική χρήση του θα πρέπει να γίνεται με ιδιαίτερη προσοχή και σωστή ενημέρωση.
Όπως συμβαίνει με όλα τα ισχυρά βότανα της παραδοσιακής θεραπευτικής, η δύναμή τους βρίσκεται όχι μόνο στις ιδιότητές τους αλλά και στη σωστή και υπεύθυνη χρήση τους.
Επίλογος
Λίγα φυτά έχουν καταφέρει να διατηρήσουν τη φήμη τους για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.
Από τους θεραπευτές της Αρχαίας Ελλάδας και τα συγγράμματα του Διοσκουρίδη και του Γαληνού, μέχρι τα μοναστήρια του Μεσαίωνα, τις λαϊκές παραδόσεις της Μεσογείου και τις σύγχρονες επιστημονικές έρευνες, το Βαλσαμόχορτο συνεχίζει να αποτελεί έναν ζωντανό κρίκο ανάμεσα στην παράδοση και τη γνώση.
Το χαρακτηριστικό κόκκινο βαλσαμόλαδο, οι ιστορίες που το συνοδεύουν και η διαχρονική παρουσία του στη βοτανική κληρονομιά πολλών λαών το έχουν μετατρέψει σε κάτι περισσότερο από ένα απλό βότανο.
Το Βαλσαμόχορτο είναι ένα κομμάτι της ιστορίας της ανθρώπινης θεραπευτικής. Ένα φυτό που άνθισε κάτω από τον ίδιο ήλιο που φωτίζει τον κόσμο εδώ και χιλιάδες χρόνια και συνεχίζει μέχρι σήμερα να μεταφέρει τη σοφία της φύσης από γενιά σε γενιά.
Μια σκέψη από την Αλχημεία Ζώων
Στην Αλχημεία Ζώων πιστεύουμε ότι η γνώση των βοτάνων αποτελεί πολύτιμο κομμάτι της παραδοσιακής φυσικής κληρονομιάς. Η κατανόηση της ιστορίας, των ιδιοτήτων και της διαχρονικής τους χρήσης μάς βοηθά να προσεγγίζουμε τη φύση με περισσότερο σεβασμό, ευγνωμοσύνη και σοφία.
Κάθε βότανο κουβαλά μια ιστορία αιώνων. Και μέσα από αυτήν την ιστορία μπορούμε να ανακαλύψουμε ξανά τη βαθιά σχέση του ανθρώπου με τον φυσικό κόσμο.
